“Dünya herkesin ihtiyacına yetecek kadarına sahip, ama herkesin hırsına yetecek kadarına değil.” (Gandhi)

İnsan, hayatını sürdürebilmek için ihtiyaçlarını karşılamak, ailesine imkânlar sunmak ve geleceğini güvence altına almak ister. Bunlar hayatın doğal gereklilikleridir. Ancak ihtiyaçların yerini sınırsız arzular aldığında, sahip olma isteği insanın hayatını yöneten bir hırsa dönüşür. Artık insan elindekilerle yetinemez, kazandıklarının kıymetini bilemez ve sürekli daha fazlasının peşinden koşar. Biriktirdikçe huzur bulacağını, yükseldikçe değer kazanacağını, tanındıkça mutlu olacağını düşünür. Oysa insanın arzuları büyüdükçe ihtiyaçlarıyla istekleri arasındaki sınır da kaybolur. Kur’an-ı Kerim, bu gerçeğe Tekâsür suresinde dikkat çekerek şöyle buyurur: “Çoklukla övünme yarışı sizi kabirlere varıncaya kadar oyaladı.” (102/Tekâsür, 1-2). Bu ayetler, insanın daha fazla mal, mülk ve imkân sahibi olma yarışına kapılarak hayatın asıl anlamını ve ahiret sorumluluğunu unutabileceğini hatırlatır. Çünkü insanın en büyük kayıplarından biri, sahip olma arzusunun esiri olurken sahip olduğu hayatı yaşayamaz hâle gelmesidir.

Para hırsı, insanın kendisine verilen nimetleri bir emanet ve imkân olarak görmekten uzaklaşmasıyla başlar. Kazanmak, üretmek, biriktirmek ve geleceğe hazırlık yapmak elbette yanlış değildir. Asıl sorun, paranın bir araç olmaktan çıkıp hayatın temel amacına dönüşmesidir. Böyle bir anlayışta insan, ne kadar kazanırsa kazansın kendisini yeterli görmez. Daha fazla servet edinmek uğruna zamanını, sağlığını, ailesini, dostluklarını ve vicdanını ihmal edebilir. Hatta başkalarının hakkını gözetmeden kazanç sağlamayı, kendisi için bir başarı sayabilir. Oysa Rabb’imiz, Âl-i İmrân suresinin 14. ayetinde dünya hayatının çekici nimetlerine karşı insanı uyarır: “Nefsânî arzulara, (özellikle) kadınlara, oğullara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, soylu atlara, sağmal hayvanlara ve ekinlere düşkünlük insanlara çekici kılınmıştır. İşte bunlar dünya hayatının geçici menfaatleridir. Hâlbuki varılacak güzel yer, Allah’ın katındadır.” (3/Âl-i İmrân, 14). Burada asıl mesele mal sahibi olmak değil, malın insanın gönlüne ve iradesine sahip olmasıdır. Zira servet insanın elinde bulunduğunda bir imkân, kalbine yerleştiğinde ise bir imtihan hâline gelebilir.

Makam hırsı da insanın sahip olma arzusunun başka bir görünümüdür. Makam, gerçekte bir üstünlük nişanesi değil, beraberinde sorumluluk getiren bir emanettir. Bir göreve getirilen insanın öncelikli amacı kendisine ayrıcalık sağlamak değil, üstlendiği sorumluluğu hakkıyla yerine getirmektir. Ne var ki makamı hizmet vesilesi olmaktan çıkarıp kişisel itibar ve güç kazanma aracına dönüştürenler, zamanla bulundukları yerin kendilerine ait olduğunu düşünmeye başlar. Eleştiriye tahammül edemez, kendilerinden farklı düşünenleri dışlar, çevrelerinde kendilerini sürekli onaylayan insanların bulunmasını isterler. Makamı kaybetme korkusu, hakikati söylemekten ve adaletli davranmaktan bile uzaklaştırabilir. Oysa insanın değeri oturduğu koltukla, taşıdığı ünvanla veya kendisine gösterilen ilgiyle ölçülemez. Asıl değer, yetki sahibi olduğunda nasıl davrandığı, kendisine emanet edilen imkânları kimin yararına kullandığı ve görevinden ayrıldığında ardında nasıl bir iz bıraktığıyla anlaşılır. Makamın geçici, sorumluluğun ise ahiret hesabına konu olduğunu unutan insan, yükseldiğini zannederken ahlâkî bakımdan ne kadar gerilediğini fark edemeyebilir.

Şan ve şöhret hırsı, insanın başkalarının gözündeki yerini kendi değerinin ölçüsü hâline getirmesidir. Tanınmak, takdir edilmek ve emeğinin karşılığını görmek insana hoş gelebilir. Ancak bu beklenti zamanla bir bağımlılığa dönüşürse insan, yaptığı iyiliğin bile görülmesini ve konuşulmasını ister. Bir hizmetin ne kadar fayda sağladığından çok, kimin adıyla anıldığına önem verir. Bilgisiyle insanlara yol göstermek yerine bilgisini üstünlük aracı olarak kullanır; yaptığı çalışmanın değerini başkalarının övgüsüyle ölçer. Böylece samimiyet yerini gösterişe, tevazu yerini kibre, hizmet anlayışı ise tanınma arzusuna bırakır. Oysa insanın gerçek değeri kaç kişinin kendisini tanıdığıyla değil, kaç gönüle dokunduğu, kaç insanın hayatına iyilik kattığı ve Allah’ın rızasını kazanmak için neler yaptığıyla ilgilidir. Rabb’imizin Hadîd Sûresindeki uyarısı da dünya hayatının geçiciliğini ve insanın aldanabileceği yönlerini ortaya koyar: “Bilin ki, dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda karşılıklı bir övünme, çok mal ve evlat sahibi olma yarışından ibarettir.” (57/Hadîd, 20). Bu hatırlatma, insanın dünyadaki başarılarını hangi ölçülerle değerlendirmesi gerektiği konusunda önemli bir ölçü sunar.

Hırsın en tehlikeli tarafı, insanın kendisini sorgulama yeteneğini zamanla zayıflatmasıdır. Daha çok kazanmak, daha yüksek bir makama ulaşmak veya daha fazla tanınmak isteyen insan, bu uğurda neleri kaybettiğini çoğu zaman göremez. Başlangıçta küçük görünen tavizler, zamanla karakterin bir parçası hâline gelir. İnsan, yanlışlarını haklı gösterecek gerekçeler üretir; başkalarının hakkını gözetmeyi, adaletli davranmayı ve vicdanının sesini dinlemeyi ikinci plana iter. Üstelik hırs yalnızca sahibini etkilemez; aile ilişkilerini, dostlukları, çalışma hayatını ve toplumsal güveni de zedeler. Bir insanın yükselmek uğruna başkasını ezdiği, kazanmak uğruna başkasının hakkını gözetmediği, tanınmak uğruna başkasının emeğini görmezden geldiği bir yerde huzurdan ve kardeşlikten söz etmek güçleşir. Kur’an-ı Kerim, Kasas suresinin 83. ayetinde bu anlayışın karşısına ahiret yurdunu ve insanın nasıl bir hayat sürmesi gerektiğini ortaya koyar: “İşte ahiret yurdu. Onu yeryüzünde haksız üstünlük kurmak ve bozgunculuk çıkarmak istemeyenler için hazırlamış bulunuyoruz. İyi son, Allah’a karşı gelmekten sakınanların olacaktır. (28/Kasas, 83). Demek ki insanın gerçek başarısı, başkalarından üstün görünmesinde değil, elindeki imkânları adalet, iyilik ve sorumluluk bilinciyle değerlendirmesindedir.

Sonuç olarak insan, dünyada sahip olduklarının değil, onlara karşı takındığı tutumun hesabını da verecektir. Para kazanabilir, makam sahibi olabilir, toplumda tanınabilir; ancak bunların hiçbiri insanı kendiliğinden değerli kılmaz. Önemli olan, kazancını helal yoldan elde etmesi, makamını hizmet için kullanması, tanınmışlığını iyiliğe vesile kılması ve bütün bunları yaparken Rabb’inin rızasını gözetmesidir. Dünya hayatı, daha fazlasına sahip olmak için tüketilecek kadar uzun olmadığı gibi insanın bütün arzularını karşılayabilecek kadar geniş de değildir. Bu nedenle kendimize zaman zaman şu soruları sormalıyız: Daha çok kazanmak isterken neleri kaybediyoruz? Yükselmek uğruna kimleri geride bırakıyoruz? Tanınmak isterken samimiyetimizden ne kadar uzaklaşıyoruz? Unutmayalım ki insanın arkasında bırakacağı en değerli miras serveti, makamı veya şöhreti değil; güzel ahlâkı, adaleti, iyiliği ve gönüllerde bıraktığı izdir. Hırsın esiri olmak yerine kanaati, kibir yerine tevazuyu, gösteriş yerine ihlası seçebilen insan, hem dünya hayatını anlamlı kılar hem de ahiretini güzelleştirecek bir yol tutar.