İktisat tarihinin ve ahlak felsefesinin kesişim noktasında duran en çetin meselelerden biri, paranın itibari değeri ile insanın ve toplumun varoluşsal değer dünyası arasındaki girift ilişkidir.

Varoluşsal Bir Çürüme Sarmalı

Enflasyon, ilk bakışta satın alma gücünün zayıflaması ve fiyatların genel düzeyinin kontrolsüz biçimde yükselmesi şeklinde beliren iktisadi bir gösterge gibi görünse de özünde toplumsal mutabakatı, adalet hissini ve itimat/güven zeminini içten içe kemiren ahlaki ve varoluşsal bir tefessüh/çürüme sürecidir.

Enflasyon-ahlak ilişkisini kavrayabilmek, bu iki olgu arasındaki karşılıklı sebep-sonuç-sebep dinamiğini deşifre etmekle mümkündür. Zira enflasyon, sanıldığı gibi yalnızca bütçe açıkları ya da parasal genişlemeyle aniden patlak veren mekanik bir olgu değildir.

Süreç, en temelde tekil bireylerin kendilerini ilişkisel bütünlüğün bir parçası olarak görmeyi ıskalamaları, ötekine ve topluma karşı sorumluluklarını unutup insan-olma ve insan-kalma bilincini yitirmeleriyle başlar.

Birkaç aktörün ilişkisel varoluş matrisinden koparak başlattığı bu mikro ahlaki erozyon, zamanla piyasa düzenini zehirler, fiyat mekanizmasını sarsar ve neticede açığa çıkan enflasyon, dönüp tüm toplumda ahlaki yozlaşma ve çürümeyi besleyen devasa bir sarmala dönüşür.

Mizan Krizi mi?

Paranın ölçü olma vasfını yitirdiği bir vasatta, insanın derununda mayalanan ahlakın sarsılıp kıvam yitimine uğraması kaçınılmazdır. Nitekim ahlak; kâğıt üzerine yazılmış soyut kurallar manzumesi değil, özü itibarıyla insanın kendisiyle, toplumla ve varlıkla kurduğu bağda tezahür eden insan-olma ve insan-kalma bilinci ve çabasıdır.

Bu bilincin yitirilmesiyle beliren enflasyonist iklim ise, mizanı/dengeyi bozarak toplumu varoluşsal bir krizin eşiğine sürükler. Fiyat istikrarının kaybolması zihinlerdeki adalet nosyonunu tahrip ederken; bozulan ahlaki kıvam iktisadi hayatı kontrolsüz bir hırs arenasına çevirir, sebeple sonucu sürekli yer değiştiren bir diyalektiği besler.

Üretim Cephesinde İnsan-kalma Sınavı

Bu sarmalın üretim cephesinde yer alan üretici ve sanayici, bir yandan artan girdi maliyetleri ve öngörülemezlik cenderesiyle boğuşurken, diğer yandan en temel insanilik sınavından geçer. İktisadi eylemlerin ve toplumsal bir arada yaşamanın sürdürülebilirliği, tarafların karşılıklı olarak bastığı, buluştuğu, ortaklaştığı bir makuliyet ve samimiyet zeminine muhtaçtır.

Ancak ilişkisel bütünlüğün ıskalandığı ve maliyetlerin her gün değiştiği belirsizlik ikliminde, samimiyet yerini kaygıya, makuliyet ise yerini tüccar kurnazlığına ve fırsatçılığa bırakır. “Var kalma kaygısı” ile “fahiş kâr arayışı” arasındaki ince çizgi giderek muğlaklaşır. Sanayicinin uzun vadeli yatırım, kalite ve itibar nosyonu, yerini günü kurtarma ve risk primini fahiş oranlarda fiyata yansıtma refleksine terk eder.

Daha vahimi, eylemlerin yerinde, zamanında ve kıvamında gerçekleşmesi ilkesi çiğnenerek, maliyet baskısı gerekçesiyle ürün kalitesinden taviz verilir. Gelenekteki adıyla tağşiş, modern adıyla “nitelik erozyonu”, adeta standart bir işletme stratejisine dönüşür.

Üretimde dürüstlük ve ahde vefa ilkeleri zedelendiğinde, sanayi/üretim adabı ve erkânı yerini kusuru gizleme ve maliyet bahanesiyle gayriahlaki/haksız/hakkaniyetsiz bir kazanç arayışına bırakır. Böylece üretici, bencilce çıkışıyla tetiklediği sarmalın hem faili hem de mağduru haline gelir.

Spekülasyon Kıskacında Piyasa

Sarmalın ticari ayağında ise durum daha vahim bir boyut kazanır. Ticaret erbabı, piyasa mekanizmasının sunduğu fiyat belirleme serbestisini, ahlaki bir özdenetimden ve ilişkisel bütünlükçü anlam ve değer tasavvurundan yoksun kaldığında bir spekülasyon aracına dönüştürür.

“Bugün satmazsam yarın daha pahalıya satarım” yahut “yerine koyma maliyeti” söylemi, makul bir risk yönetiminin sınırlarını aşarak açık bir stokçuluk ve köpük fiyatlama anlayışına bahane kılınır. Fiyatın adaletli ölçüsü ve kıvamı kaybolduğunda, ticaretteki sadakat ve hakkaniyet yerini opportunist/fırsatçı bir anlayışa bırakır.

Lojistik ve taşımacılık sektörü ise üretilen değerin tüketiciye ulaşmasındaki can damarıdır. Ne var ki tedarik zincirindeki her bir halkanın “gelecek zamları öngörerek” fiyatına eklediği keyfi ve ihtiyati paylar, nihai malın fiyatında muazzam bir balon oluşturur.

Eylemlerin yerinde, zamanında ve kıvamında icra edilmeyip hırsla şişirilmesi, ticari hayatı felç eder. Tacirin ve taşıyıcının bu tutumu, enflasyonu sadece yansıtmakla kalmaz; toplumsal güveni yıkarak ahlaki çürüme diyalektiğinin en etkili ivme kazandırıcılarından biri haline gelir.

Mağduriyetten Fırsatçılığa: Tüketiciyi Yutan Bireysel Histeri

Toplumsal tablonun en geniş kesimini oluşturan tüketici ise başlangıçta mağdur iken, zamanla panik ve kaygı saikiyle sarmalı derinleştiren aktif bir aktöre dönüşür. İnsanın varlığı, öteki insanlarla kurduğu münasebetler ağında anlam kazanır. İlişkisel bütünlükçü anlam ve değer tasavvuru, bireyin kendi iktisadi çıkarını gözetirken toplumsal dengenin ve ötekinin hakkını da gözetmesini gerektirir.

Oysa enflasyonist histerik ortam, bireyi kolektif anlam dünyasından kopararak benmerkezci bir hayatta kalma güdüsüne hapseder. “Yarın daha pahalı olacak” korkusu; makuliyet zeminini yıkarak aşırı stoklama, panik alımları ve ihtiyacın ötesinde hırsla mal toplama refleksini tetikler.

Daha acısı, tüketicinin de kendi imkânları dahilinde —örneğin ikinci el satışlarında, hizmet sunumunda veya gayrimenkul kiralamalarında— benzer bir fırsatçılığa yönelmesidir. Birey, maruz kaldığı haksızlığı başkasına uygulayarak meşrulaştırmaya başladığında, ilişkisel bütünlüğün bir parçası olduğunu tamamen unutur ve insan-olma-kalma bilincinden uzaklaşır. Böylesi bir vasatta toplumsal bütünlük dağılır, adalet duygusu zedelenir ve insan, insana karşı emniyet duyamaz hale gelir.

Şekli Denetimin Çıkmazı yahut Denetim İllüzyonu

Sürecin denetim ve regülasyon boyutunda görev yapan kamusal mekanizmalar ise çelişkinin tam merkezindedir. Enflasyonun ve ahlaki çöküşün salt polisiye tedbirler, etiket denetimleri veya cezai yaptırımlarla önlenebileceği illüzyonu, sorunun kök nedenlerini gözden kaçırır.

Denetim, insan-kalma çabasını destekleyen, makuliyet ve samimiyet zeminini koruyan ve piyasaya güven veren adil bir mekanizma olmaktan çıkıp; şekilci bir formaliteye ya da keyfi bir baskı aracına dönüştüğünde, kamu otoritesine olan itimat sarsılır.

Etkin, şeffaf, liyakate dayalı ve adil bir denetim düzeninin kurulamayışı, usulsüzlüğün ve oportünizmin/fırsatçılığın kârlı bir seçeneğe dönüşmesine imkân tanır. Oysa denetim hem denetleme sürecinin hem de tüm tarafların niyet ve eylemlerinin yerinde, zamanında ve kıvamında gerçekleşmesini sağlayıcı ahlaki ve hukuki bir güvence üretirse işlevsel ve gerçek denetim olur.

Çıkış Yolu: Bütüncül Bir Zihniyet Devrimi Seferberliği

Netice itibarıyla, enflasyon-ahlak diyalektiği, sadece iktisat politikaları, bütçe dengeleri veya para basımı/faiz kararları üzerinden çözülebilecek teknik bir denklem değildir.

Para, bir toplumun ahlaki, hukuki ve ontolojik düzeninin aynasıdır. Parayla olan ilişkilerdeki bozulma vicdanlardaki ve mizandaki kıvamı bozarken; vicdanlardaki çürüme de paranın değerini un ufak etmektedir. Bu helak edici sebep-sonuç-sebep sarmalından çıkış, iktisadi tedbirlerin yanı sıra; insan-olma ve insan-kalma bilinci ve çabasını yeniden fert ve toplumun varoluşsal eksenine oturtmaktan geçer.

Üreticiden tüketiciye, tacirden denetçiye kadar toplumun tüm unsurlarını kapsayan, makuliyet ve samimiyet zemininde yükselen, ilişkisel bütünlükçü bir anlam ve değer tasavvurunu ihya eden ve hayatı yerinde, zamanında ve kıvamında yaşamayı ilke edinen bütüncül bir zihniyet devrimi seferberliği şarttır.

Bireyin kendisini ilişkisel bütünlüğün sorumluluk sahibi bir öznesi olarak yeniden idrak ettiği bu varoluşsal onarım/yeniden yapılanma gerçekleşmedikçe, atılan her teknik adım diyalektiğin ateşine odun taşımaktan öteye geçmeyecektir.