Yahya D\u00fczenli
\nduzenliyahya@gmail.com<\/p>\n
Bir toplumun d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnde k\u0131r\u0131lma olgusunun en \u00f6nemli g\u00f6stergelerinden birisi \u015fehir tasar\u0131m\u0131 ve mimar\u00ee tarz\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n erken d\u00f6nem, klasik d\u00f6nem ve \u00e7\u00f6z\u00fclme d\u00f6nemlerindeki \u015fehir dokusu ve mimar\u00ee tarzlar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Erken Cumhuriyet d\u00f6neminde de bu t\u00fcr mimar\u00ee aray\u0131\u015flar g\u00f6r\u00fcyoruz. Son 13 y\u0131l\u0131n Ak Parti iktidar\u0131nda ise aksine\/tersineahit olmaktay\u0131z. \u015eehir ve mimar\u00ee terkedilmi\u015f bir alan, gereksiz bir u\u011fra\u015f olarak addedilmi\u015f, \u00fclkemizin b\u00fct\u00fcn \u015fehirleri \u00c7evre ve \u015eehircilik Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve TOK\u0130 ile kifayetsiz muhteris m\u00fcteahhit, yerel y\u00f6netici ve mimarlar eliyle, adeta bir meydan muharebesinin \u00f6l\u00fc tarlalar\u0131 \u015feklinde betona terkedilerek \u015fehir katliamlar\u0131n\u0131n mah\u015feri haline getirilmi\u015ftir. <\/p>\n
Bu ba\u011flamda Amerika\u2019n\u0131n modern mimarl\u0131k tarihinin \u00f6nemli isimlerinden birisi olan Frank Lloyd Wright, ortaya att\u0131\u011f\u0131 organik mimari kavram\u0131 ve uygulamalar\u0131yla bir mimar\u00ee felsefe geli\u015ftirmi\u015ftir. Yaln\u0131zca Amerikan konut mimarisine dair d\u00fc\u015f\u00fcnce ve tasar\u0131mlar ortaya koymakla kalmayan Wright, bunlar\u0131 prati\u011fe de d\u00f6kerek bu y\u00f6nde yeni bir mimari dille konu\u015fmaktad\u0131r. 19. ve 20. y\u00fczy\u0131l Amerikan mimari aray\u0131\u015flar\u0131nda \u00f6nemli bir yol ve ak\u0131m olarak iz b\u0131rakan organik mimar\u00ee, bizde erken cumhuriyet d\u00f6nemindeki T\u00fcrk Evi aray\u0131\u015f\u0131 gibi Amerikan Evi \u00fczerinde alternatifler ortaya koyar. <\/p>\n
20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ABD\u2019de Wright \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi \u015fehir ve mimaride de bir \u201cAmerikan R\u00fcyas\u0131\u201d vard\u0131 ve bu r\u00fcyay\u0131 g\u00f6ren siyasiler, \u015fehirci ve mimarlar bulunuyordu. Bizde \u201cYeni T\u00fcrkiye\u201d iddias\u0131n\u0131 nakarat olarak tekrarlayanlarda b\u00f6yle \u201cr\u00fcya\u201d g\u00f6rebilen, r\u00fcyas\u0131n\u0131 tabir edebilen, ger\u00e7ekle\u015ftirme idrak ve iradesine sahip \u015fahsiyetler var m\u0131?
\nVakit o vakit ki; nevm halinde de\u011fil, yakaza halinde r\u00fcya g\u00f6rme h\u00e2cetindeyiz. Ama bo\u015funa! \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cg\u00fcne\u015fi ceketinin astar\u0131nda kaybetmi\u015f\u201d bir toplumda k\u00fcll\u00ee anestezi hali devam ediyor!
\n1916\u2019da Wright\u2019la ilgili yay\u0131nlanan bir kitapta \u015fu ifadeler yer al\u0131r: \u201c\u0130\u015fler \u015fimdi de\u011fi\u015fiyor. B\u00fcy\u00fck bir adam\u0131n dehas\u0131 Amerika\u2019daki yap\u0131 gelene\u011fine giriyor. Frank Lloyd Wright, Amerika\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck mimar\u0131, insanlar i\u00e7in Amerikan sisteminde ev yaratmak i\u00e7in t\u00fcm dehas\u0131n\u0131 ortaya koyuyor\u2026 \u0130\u015fte bay Wright\u2019in yapt\u0131klar\u0131\u2026 Bir Amerikal\u0131 olarak takdir etmelisiniz\u2026 Amerika bir mimariyi haketmektedir. Ne in\u015fa edilirse edilsin o oran\u0131n topra\u011f\u0131na aittir. Binalar orada ya\u015fayanlar\u0131 ve ulusal karakteri temsil ederler. Amerikan sistemindeki evler Amerikan duyular\u0131n\u0131n sesidir. Amerikan mimarisi do\u011fal olarak do\u011fmu\u015ftur, o bizim aram\u0131zdan b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7le do\u011fmu\u015ftur. Frank Lloyd Wright ile ulusumuz kendi yorumcusunu bulmu\u015ftur. Onunla birlikte Amerika kopyac\u0131 olmaktan kurtulmu\u015ftur\u2026.\u201d<\/p>\n
Bu sat\u0131rlar bize rahmetli muhakkik mimar Turgut Cansever\u2019i hat\u0131rlat\u0131yor. O da \u015fehir ve mimar\u00eede Osmanl\u0131 sonras\u0131 \u00f6nemli aray\u0131\u015f, felsefe, tasar\u0131m ve uygulamalar ortaya koymas\u0131na, ikaz, fery\u00e2d, tenk\u00eed ve tekliflerine ra\u011fmen anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f, en \u00e7ok da muhafazak\u00e2r iddial\u0131 iktidarca ademe mahk\u00fbm edilmi\u015f, y\u00e2ni yok say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdilerde ise Sel\u00e7uklu evleri, Osmanl\u0131 tarz\u0131, yatay mimar\u00ee nakaratlar\u0131yla (duyanlar\u0131n istihza ile tebess\u00fcm edece\u011fi) anakronik, anlams\u0131z, zaman\u0131 kaybolmu\u015f s\u00f6ylemlere s\u0131\u011f\u0131nmay\u0131 neredeyse yeni bir varolu\u015f bi\u00e7imi haline getirmi\u015flerdir. Bu nakaratlar rical-i siyaset ve TOK\u0130 taraf\u0131ndan tekrarlan\u0131rken ayn\u0131 anda \u015fehir tabutluklar\u0131 g\u00f6\u011fe y\u00fckselmeye devam ediyor. <\/p>\n
Kimilerince \u2018\u00fctopik modernist\u2019 olarak nitelense de F. L. Wright gibi kendi \u00fclke ve mimarisine dair endi\u015fe ve tasavvurlar\u0131 olmayanlar onun organik mimar\u00ee anlay\u0131\u015f\u0131na dair \u015fu sat\u0131rlar\u0131n\u0131 anlayabilir mi: \u201cBug\u00fcn, bu ulusta, bu ulusun i\u00e7indeki bir yerdeyiz; bu sizin hayat\u0131n\u0131z ve benim hayat\u0131m, buras\u0131 ayn\u0131 \u015feyleri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz yer. Yapmam\u0131z gereken, bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 belirleyerek mimarl\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek, ki biz buna organik mimari diyoruz.\u201d<\/p>\n
\u015eehre dair tarih\u00ee \u015fuur ve derinli\u011fi, aidiyet d\u00fcnyas\u0131na dair medeniyet birikim ve tasavvuru, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ve gelece\u011fe dair aray\u0131\u015f\u0131 olmayan idrakleri iltihapl\u0131 zihinlerce harcanm\u0131\u015f y\u0131llar ve katledilmi\u015f \u015fehirlerimize bak\u0131nca kahrolmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil! <\/p>\n
\u0130talyan yazar G. Papini 1920\u2019li y\u0131llarda yazd\u0131\u011f\u0131 GOG isimli eserinde \u201cWright\u2019i ziyaret veya Gelece\u011fin Mimarisi\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u201cEvrensel aptall\u0131kla sava\u015fan b\u00f6yle adamlar\u0131 her zaman arar\u0131m\u201d der. Kitab\u0131nda Wright ile m\u00fclakata ba\u015flamadan \u00f6nce \u015fu notu d\u00fc\u015fer: \u201cHem benim hem de onun vatanda\u015flar\u0131 kendisini pek sevmezler, takdir etmezler. Bu belki de b\u00fcy\u00fck merkezler ve g\u00f6kdelen binalar\u0131n d\u00fc\u015fman\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek cesaretinde bulunu\u015fundand\u0131r.\u201d<\/p>\n
Wright\u2019i dinliyoruz:<\/p>\n
\u201c-Bu g\u00fcne kadar b\u00fct\u00fcn mimarlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131, orta \u00e7a\u011fda ve Japonya\u2019da birka\u00e7 istisna bir tarafa, g\u00fcl\u00fcn\u00e7 bir yanl\u0131\u015fl\u0131kt\u0131r. Tabiata eklenen, bo\u015f benli\u011fin ve salakl\u0131\u011f\u0131n do\u011furdu\u011fu her \u015feyi, cepheleri, kitle tesirlerini, tenazurlar\u0131, zevk endi\u015fesini, g\u00f6steri\u015fi, s\u00fcsleri, ihti\u015fam\u0131, debdebeyi, fazlal\u0131klar\u0131, estetik hayranl\u0131k uyand\u0131rmak i\u00e7in yap\u0131lanlar\u0131, insanlar\u0131 \u00fcst \u00fcste y\u0131\u011f\u0131p bo\u011fan \u015fehirleri ink\u00e2r edip ortadan kald\u0131rmak gerekir. Tabiat\u0131 de\u011fi\u015ftiren, \u00f6rten ve arkada b\u0131rakan ne varsa cinayettir\u2026<\/p>\n
Mimar\u00ee, benim anlad\u0131\u011f\u0131m tarz da dahil, her zaman tabiata bir ektir, manzaray\u0131 bozan bir parazit, k\u00fcstah bir m\u00fcdahaledir. \u0130nsanlar ta\u015f, demir ve \u00e7imento binalarla sade ve h\u00fcr k\u0131rlara y\u0131\u011f\u0131larak oralar\u0131 \u00e7irkinle\u015ftirmekten vazge\u00e7melidir. \u015euraya dikkatinizi \u00e7ekmek isterim ki, bu vard\u0131\u011f\u0131m h\u00fckme benim ge\u00e7mi\u015fteki in\u015faatlar\u0131m\u0131 da dahil ediyorum.<\/p>\n
Bundan b\u00f6yle meskenler tabiat\u0131n i\u00e7inde esasen mevcut ve kendisini kabule haz\u0131r yerlerde aran\u0131p yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir r\u00f6tu\u015f ve uygulama yetecektir. Temizlenip geni\u015fletilmi\u015f bir da\u011f oyu\u011fu, oturulabilecek hale getirilmi\u015f bir in, rasyonel bir tarzda tanzim edilmi\u015f bir ma\u011fara, lav duvarlarla \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f s\u00f6nm\u00fc\u015f bir yanarda\u011f a\u011fz\u0131, iri g\u00f6vdeli bir a\u011fac\u0131n \u0131l\u0131k kovu\u011fu y\u00fcz as\u0131r \u00f6nce insanlar\u0131n meskenleri idi. Gelecekte de \u00f6yle olacakt\u0131r. <\/p>\n
\u2026 Yaln\u0131z tanr\u0131sal ilkellerde d\u00e2hi paleolitik ve neolitik insanlara hayran\u0131m. G\u00f6kdelenler tabiata, yani tanr\u0131ya hakarettir. Yaln\u0131z tabiat\u0131n birer par\u00e7as\u0131 olacak kadar ona uymu\u015f, i\u00e7ine girmi\u015f oyuklar m\u00fckemmel birer meskendir, \u00e7\u00fcnk\u00fc be\u015fer\u00ee gururumuzdan, ormanlar\u0131n ve da\u011flar\u0131n kutsal bek\u00e2retlerine l\u00fczumsuz ve lagar duvarlar dikme\u011fe kalk\u0131\u015fanlar o gururumuzdan vazge\u00e7ti\u011fimizi g\u00f6sterir. <\/p>\n
Ger\u00e7ek mimar\u00ee, gelece\u011fin mimarisi, bence, her t\u00fcrl\u00fc mimari \u015fekillerini kald\u0131ran mimaridir. Esasen ihtil\u00e2lim mimarinin yok edilmesi ile neticelenecektir. Bundan b\u00f6yle mimarinin rol\u00fc inler ve ma\u011faralar aray\u0131p d\u00fczenlemekten ibaret olacakt\u0131r. \u201d <\/p>\n
Papini, Wright\u2019i ironiyle kar\u0131\u015f\u0131k bu \u00f6nemli tespitleriyle konu\u015fturduktan sonra, \u201cs\u00f6zlerimi bitirir bitirmez ihtiyar Frank Lloyd Wright k\u0131s k\u0131s g\u00fclme\u011fe ba\u015flad\u0131\u2026\u201d der.<\/p>\n
\u0130stisnalar\u0131 olmakla birlikte, kendi \u00fclkesinin \u015fehir ve mimarisine dair orijinal d\u00fc\u015f\u00fcnceler, gelece\u011fe dair b\u00f6ylesine ontolojik endi\u015feler ta\u015f\u0131yan siyas\u00ee, \u015fehirci, yerel y\u00f6netici, akademisyen, mimar ya da m\u00fcteahhitler g\u00f6rebiliyor muyuz?<\/p>\n
Acaba gelecek nesiller, kendilerine miras olarak \u015fehir diye katliam m\u00fczelerini b\u0131rakanlar\u0131 nas\u0131l hat\u0131rlayacak? Korkar\u0131z ki, Mo\u011follar\u0131n 12 ve 13. yy.da \u0130sl\u00e2m \u015fehirlerinde yapt\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6zetleyen tarih\u00e7i C\u00fcveyn\u00ee\u2019nin \u015fu trajik c\u00fcmlesiyle bu devri de\u011ferlendirecek:\u201cGeldiler, yak\u0131p y\u0131kt\u0131lar ve defolup gittiler.\u201d Veya \u201cOl \u015fehr-i mamuru in\u015fa eyleyenlere Cenab-\u0131 B\u00e2ri inayet eyles\u00fcn!\u201d diye dua edecekler.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yahya D\u00fczenli duzenliyahya@gmail.com Bir toplumun d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnde k\u0131r\u0131lma olgusunun en \u00f6nemli g\u00f6stergelerinden birisi \u015fehir tasar\u0131m\u0131 ve mimar\u00ee tarz\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n erken d\u00f6nem, klasik d\u00f6nem ve \u00e7\u00f6z\u00fclme d\u00f6nemlerindeki \u015fehir dokusu ve mimar\u00ee tarzlar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Erken Cumhuriyet d\u00f6neminde de bu t\u00fcr mimar\u00ee aray\u0131\u015flar g\u00f6r\u00fcyoruz. Son 13 y\u0131l\u0131n Ak Parti iktidar\u0131nda ise aksine\/tersineahit olmaktay\u0131z. \u015eehir ve mimar\u00ee …<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":48521,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"_joinchat":[],"footnotes":""},"categories":[38,50,43],"tags":[],"class_list":["post-3675","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-guncel","category-yahya","category-yazarlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3675","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3675"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3675\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/48521"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3675"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3675"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akincilardergisi.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3675"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}